برآورد تازهٔ WHO: امید زندگی تقریباً برگشته، سال‌های سالم هنوز عقب‌اند

اگر فقط یک دقیقه وقت دارید

امید زندگی جهانی در ۲۰۲۳ تقریباً به سطح پیش از همه‌گیری برگشت، اما امید زندگی سالم هنوز ۰٫۴ سال پایین‌تر از ۲۰۱۹ بود. هم‌زمان ۷۴ درصد مرگ‌ها به بیماری‌های غیرواگیر نسبت داده شد. این‌ها برآوردهای جمعیتی‌اند، نه پیش‌بینی طول عمر یا نسخهٔ درمانی برای یک فرد.

نمودار سه شاخص جهانی سلامت در سال ۲۰۲۳ شامل امید زندگی، امید زندگی سالم و سهم بیماری‌های غیرواگیر از مرگ‌ها — نمودار داده‌محور از سه عدد رسمی WHO: امید زندگی ۷۳٫۳ سال، امید زندگی سالم ۶۲٫۸ سال و سهم ۷۴ درصدی بیماری‌های غیرواگیر از مرگ‌ها در ۲۰۲۳. برچسب‌ها انگلیسی‌اند؛ تصویر با داده‌های جمعیتی ساخته شده و دادهٔ فردی یا عکس شرکت‌کنندگان نیست. داده‌های WHO ↗

چه چیزی در ۲ اکتبر منتشر شد؟

سازمان جهانی بهداشت در ۲ اکتبر ۲۰۲۶ نسخهٔ تازهٔ Global Health Estimates را منتشر کرد؛ مجموعه‌ای که روند امید زندگی، علل مرگ و بار بیماری را از ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳ برای جهان، مناطق و کشورها برآورد می‌کند. پس سال ۲۰۲۳ آخرین سال داده است و نباید اعداد را اندازه‌گیریِ سال ۲۰۲۶ دانست. ^{[۱] [۲]}

این محصول مقالهٔ داوری‌شده با DOI نیست. سه گزارش فنیِ سپتامبر ۲۰۲۶ روش ساخت جداول عمر، برآورد علت مرگ و محاسبهٔ بار بیماری را شرح می‌دهند. Bochen Cao هدایت بخش بزرگی از برآوردها را بر عهده داشت و Gretchen A. Stevens، Wahyu Retno Mahanani و Doris Ma Fat از اعضای اصلی تحلیل بودند؛ کار با مشارکت برنامه‌های WHO، نهادهای سازمان ملل و گروه Global Burden of Disease انجام شد. ^{[۳] [۴] [۵]}

امید زندگی برگشته است؛ اما کدام امید زندگی؟

امید زندگی هنگام تولد در جهان در ۲۰۲۳ به ۷۳٫۳ سال رسید؛ تقریباً برابر ۷۳٫۴ سال در ۲۰۱۹، یعنی پیش از اختلال بزرگ همه‌گیری کووید-۱۹. در مقابل، «امید زندگی سالم» یا HALE به ۶۲٫۸ سال رسید و هنوز ۰٫۴ سال از سطح ۲۰۱۹ پایین‌تر بود. HALE فقط زنده‌بودن را نمی‌شمارد؛ سال‌هایی را که انتظار می‌رود با سلامت کامل سپری شوند نیز در نظر می‌گیرد. ^{[۱] [۳]}

فاصلهٔ میان این دو شاخص به معنای آن نیست که هر انسان دقیقاً ۱۰٫۵ سال بیمار خواهد بود. هر دو میانگین‌های جمعیتی‌اند که از نرخ‌های مرگ، شیوع بیماری و وزن‌های ناتوانی محاسبه می‌شوند. تفاوت کشور، جنس، سن و کیفیت داده می‌تواند تصویر محلی را تغییر دهد؛ مقایسهٔ یک فرد با میانگین جهانی برداشت درستی نیست.

چرا بیماری‌های غیرواگیر پررنگ‌تر شده‌اند؟

WHO برآورد می‌کند بیماری‌های غیرواگیر مانند بیماری قلبی، دیابت، سرطان و دمانس در ۲۰۲۳ عامل ۷۴ درصد مرگ‌های جهان بودند؛ این سهم در سال ۲۰۰۰ حدود ۵۸ درصد بود. هشت مورد از ده علت اصلی مرگ در ۲۰۲۳ غیرواگیر بودند. این تغییر هم نتیجهٔ کاهش بخشی از مرگ‌های عفونی است و هم با رشد و سالمندی جمعیت و مواجهه با عوامل خطر مزمن ارتباط دارد؛ سهم بیشتر به‌تنهایی ثابت نمی‌کند خطر هر فرد به همان نسبت افزایش یافته است. ^{[۱] [۴]}

بیماری ایسکمیک قلب با حدود ۹٫۵ میلیون مرگ و ۲۱۰ میلیون DALY همچنان در صدر بار جهانی قرار داشت. دمانس از رتبهٔ نوزدهم علل مرگ در ۲۰۰۰ به رتبهٔ پنجم در ۲۰۲۳ رسید و مرگ‌های منتسب به آن سه برابر شد. در کشورهای کم‌درآمد نیز برای نخستین‌بار سهم بیماری‌های واگیر از کل مرگ‌ها به زیر نصف رسید، هرچند عفونت‌های تنفسی، مالاریا، سل و HIV همچنان بار بزرگی دارند. ^{[۱] [۴]}

DALY چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟

DALY یا «سال زندگی تعدیل‌شده با ناتوانی» مجموع سال‌های ازدست‌رفته بر اثر مرگ زودرس و سال‌های سپری‌شده با سلامت کمتر از کامل است. یک DALY به‌طور خلاصه معادل یک سال سلامت کامل ازدست‌رفته در سطح جمعیت در نظر گرفته می‌شود. این شاخص اجازه می‌دهد مرگ و ناتوانی در یک چارچوب دیده شوند، اما کیفیت تجربهٔ یک بیمار یا ارزش زندگی او را اندازه نمی‌گیرد. ^[۵]

در برآورد تازه، نرخ سنی‌استانداردشدهٔ DALY برای اختلالات افسردگی بین ۲۰۱۹ و ۲۰۲۳ حدود ۲۰ درصد و برای اختلالات اضطرابی نزدیک ۴۵ درصد افزایش یافت. مجموع این دو در ۲۰۲۳ حدود ۱۱۰ میلیون سال سلامت کامل ازدست‌رفته برآورد شد. این یافته اهمیت سلامت روان را در برنامه‌ریزی نشان می‌دهد؛ از آن نمی‌توان تشخیص فردی، علت واحد یا اثربخشی یک درمان را نتیجه گرفت. ^[۱]

این اعداد چگونه ساخته شدند؟

WHO داده‌های ثبت احوال و علت مرگ، برآوردهای جمعیتی سازمان ملل، پیمایش‌ها، نظام‌های نمونه‌گیری، برنامه‌های تخصصی و مطالعات علمی را تلفیق کرده است. در ۹۱ کشور و قلمرو با پوشش کافی، ثبت مرگ پایهٔ مهم جداول عمر بود. در کشورهایی که ثبت کامل ندارند، از داده‌های سرشماری و پیمایش و مدل‌های جدول عمر استفاده شد. برای علت مرگ نیز کدهای مبهم بازتوزیع و ورودی‌های سازمان‌های تخصصی با هم سازگار شدند. ^{[۲] [۳] [۴]}

به همین دلیل «برآورد» واژهٔ کلیدی است. بخشی از اعداد مستقیماً از ثبت‌های ملی می‌آید و بخشی با مدل‌سازی شکاف‌های داده تکمیل می‌شود. WHO برای کشورها کیفیت داده و بازه‌های عدم‌قطعیت ارائه می‌کند و هشدار می‌دهد رتبه‌بندی‌های بسیار نزدیکِ علت مرگ یا تفاوت‌های کوچک میان کشورها نباید بیش‌ازحد تفسیر شوند. ^{[۴] [۵]}

محدودیت‌ها و پیام عملی چیست؟

کامل‌نبودن ثبت مرگ، خطای تعیین علت مرگ، تفاوت روش‌های گزارش‌دهی و اتکا به مدل در برخی کشورها محدودیت‌های اصلی‌اند. جداسازی مرگ مستقیم کووید-۱۹ از پیامدهای اختلال خدمات سلامت نیز همچنان دشوار است. بازه‌های عدم‌قطعیت همهٔ منابع خطا را پوشش نمی‌دهند و عدم‌قطعیت واقعی ممکن است بیشتر باشد. نسخهٔ ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳ کل سری زمانی را بازنگری کرده است؛ اختلاف آن با نسخه‌های قبلی را نباید به‌عنوان روند واقعی زمان تفسیر کرد. ^{[۴] [۵]}

پیام کاربردی برای سیاست‌گذاری، تقویت هم‌زمان پیشگیری و درمان بیماری‌های مزمن، سلامت روان و نظام‌های ثبت داده است، بدون رهاکردن کنترل بیماری‌های واگیر. برای خوانندهٔ فردی، این گزارش ابزار خودتشخیصی نیست و عدد جهانی جای سابقهٔ پزشکی، عوامل خطر یا ارزیابی حرفه‌ای را نمی‌گیرد. ارزش آن در نشان‌دادن جهت کلی نیازهای نظام سلامت و شکاف میان طول عمر و سال‌های سالم زندگی است.

منابع اصلی

اطلاعیه و درگاه دادهٔ رسمی WHO، صفحات امید زندگی، علل مرگ و DALY و بخش‌های مرتبط سه گزارش فنی روش‌شناسی بررسی شد. این مجموعه مقالهٔ ژورنالی نیست و DOI ندارد؛ شناسه‌های فنی WHO در منابع ثبت شده‌اند.

این مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان فردی نیست.